Nội dung chính
Cơ chế chống cưỡng ép (ACI), hay “bazooka thương mại”, là công cụ mạnh mẽ của EU để phản ứng lại các áp lực thương mại từ Mỹ và Trung Quốc.
Bối cảnh chính trị và thương mại toàn cầu
Trong năm 2023, EU đã thông qua ACI nhằm chuẩn bị đối phó với xu hướng bảo hộ mạnh mẽ của hai nền kinh tế lớn nhất thế giới – Mỹ và Trung Quốc – khi họ dùng thuế nhập khẩu và “vũ khí hoá” tài nguyên thiên nhiên để bảo vệ lợi ích quốc gia.
Định nghĩa và quy trình kích hoạt ACI
Theo quy định EU, hành vi cưỡng ép kinh tế xảy ra khi một nước thứ ba “áp dụng hoặc đe dọa áp dụng các biện pháp tác động đến thương mại hoặc đầu tư, nhằm buộc Liên minh châu Âu hoặc một quốc gia thành viên chấm dứt, sửa đổi, hoặc thông qua một hành động cụ thể.” Khi có dấu hiệu như vậy, Ủy ban châu Âu (EC) có tối đa bốn tháng để đánh giá và đề xuất kích hoạt công cụ. Sau khi đề xuất, các quốc gia thành viên sẽ bỏ phiếu; nếu đa số đồng ý, giai đoạn đàm phán với nước thứ ba bắt đầu. Khi đàm phán thất bại, EU có thể triển khai các biện pháp trả đũa đa dạng, không chỉ là thuế nhập khẩu.
Trường hợp thực tiễn: Mỹ, Trump và Greenland
Cuối tuần trước, Tổng thống Donald Trump đe dọa áp thuế nhập khẩu với tám nước EU (Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển, Pháp, Đức, Anh, Hà Lan, Phần Lan) nếu không đạt thỏa thuận mua Greenland. Đây là một ví dụ điển hình của “cưỡng ép kinh tế” mà ACI được thiết kế để đối phó.
Trong năm 2023, EU đã lập danh sách các mặt hàng Mỹ có thể bị nhắm tới – bao gồm bourbon, linh kiện máy bay, đậu nành và gia cầm – với tổng giá trị 93 tỷ euro. Tuy nhiên, EU cuối cùng đã ký thỏa thuận thương mại với Mỹ, tăng thuế lên 15 % cho một số hàng hóa Mỹ và giảm thuế cho hàng công nghiệp Mỹ về 0 %.
Tiềm năng và rủi ro khi sử dụng ACI
ACI cho phép EU cắt quyền tiếp cận thị trường chung của 500 triệu người tiêu dùng, hạn chế giấy phép thương mại và loại doanh nghiệp nước ngoài khỏi các gói thầu công. Đây là sức mạnh răn đe, nhưng công cụ chưa từng được kích hoạt thực tế, vì vậy các hậu quả kinh tế‑chính trị vẫn còn ẩn.
Việc sử dụng ACI có thể dẫn đến một cuộc chiến thương mại mới, làm leo thang căng thẳng giữa Mỹ và EU – mối quan hệ kinh tế gắn kết nhất trên thế giới, với kim ngạch thương mại gần 2.000 tỷ USD (tương đương 30 % thương mại toàn cầu và 43 % GDP toàn cầu năm 2024).
Quan ngại nội bộ trong EU
Đức và Italy, cùng với một số quốc gia khác, đã cảnh báo không nên triển khai ACI quá nhanh hoặc khi chưa có cơ sở pháp lý vững chắc. Họ lo ngại rằng việc dùng “vũ khí thương mại” có thể phản tác dụng, làm tổn hại quan hệ xuyên Đại Tây Dương.
EU cũng đã cân nhắc ACI đối với Trung Quốc sau khi nước này “vũ khí hoá” xuất khẩu đất hiếm và khoáng sản chiến lược, nhưng cuối cùng chọn đối thoại thay vì kích hoạt công cụ.
Kết luận: ACI như biện pháp cuối cùng
Hiện tại, EU vẫn chưa kích hoạt ACI; công cụ này chỉ được xem là “giải pháp cuối cùng” khi mọi kênh đàm phán đều thất bại. Việc quyết định kích hoạt phụ thuộc vào việc EU xác định Trump đã vượt qua ranh giới cưỡng ép hay chưa và có đủ đa số ủng hộ hay không.
Hà Thu (theo Euronews, Reuters)