Nội dung chính
Luật Tư pháp người chưa thành niên 2026 đánh dấu bước ngoặt nhân văn trong hệ thống pháp luật Việt Nam, ưu tiên giáo dục thay cho án tù.
Luật Tư pháp trẻ vị thành niên: Bối cảnh và mục tiêu
Luật Tư pháp người chưa thành niên có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, lần đầu tiên Việt Nam có một văn bản pháp luật riêng dành cho độ tuổi 14‑18. Điều 5 của luật khẳng định nguyên tắc ưu tiên: “lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên là mục tiêu hàng đầu”. Điều này đồng nghĩa với việc không còn tập trung vào việc “bỏ tù” để răn đe, mà thay vào đó tìm ra biện pháp giúp trẻ nhận thức lỗi lầm và thay đổi hành vi.
12 biện pháp giáo dục thay án tù
Thay vì đưa trẻ vào quy trình tố tụng truyền thống, luật cho phép áp dụng 12 biện pháp “xử lý chuyển hướng”:
- Khiển trách
- Xin lỗi bị hại
- Bồi thường thiệt hại
- Giáo dục tại xã, phường, thị trấn
- Quản thúc tại gia đình
- Hạn chế khung giờ đi lại
- Cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến phạm tội mới
- Cấm đến địa điểm có nguy cơ dẫn đến phạm tội mới
- Tham gia chương trình học tập, dạy nghề
- Tham gia điều trị hoặc tư vấn tâm lý
- Thực hiện công việc phục vụ cộng đồng
Hạn chế khung giờ đi lại
Theo Điều 45, biện pháp này giới hạn trẻ phạm tội ra khỏi nhà từ 18h ngày hôm trước đến 6h sáng hôm sau, trừ khi có lý do chính đáng và được người giám sát cho phép. Thời gian áp dụng từ 3‑6 tháng.
Cấm tiếp xúc và cấm đến địa điểm nguy cơ
Trẻ có thể bị cấm giao tiếp, liên lạc với bị hại, đồng phạm hoặc bất kỳ người nào có khả năng kích động hành vi phạm tội mới. Ngoài ra, trẻ cũng có thể bị cấm tới những địa điểm đã hoặc có khả năng gây ra hành vi phạm tội. Thời hạn từ 6 tháng đến 1 năm.
Áp dụng và giới hạn của các biện pháp
12 biện pháp này chỉ được áp dụng khi trẻ là đồng phạm có vai trò không đáng kể, phạm tội ít nghiêm trọng hoặc tội nghiêm trọng nhưng vô ý, ngoại trừ các tội nghiêm trọng như giết người, hiếp dâm, sản xuất ma túy… Khi các biện pháp này không đạt hiệu quả, tòa án mới xem xét án tù, ưu tiên phạt cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc án treo.
So sánh quốc tế
Mô hình “xử lý chuyển hướng” đã được áp dụng ở Mỹ, Canada, Đức, Hà Lan, Nhật Bản… Trẻ phạm tội nhẹ thường tránh được quá trình tố tụng nếu tham gia lớp học kỹ năng sống, lao động công ích, xin lỗi nạn nhân, bồi thường và tư vấn tâm lý. Ở Pháp, Nhật và Hàn Quốc, mô hình “giám sát tại gia” giúp trẻ duy trì mối quan hệ gia đình, đồng thời có sự giám sát của cơ quan thực thi pháp luật.
Quy định về mức án tù tối đa
Luật cấm hình phạt tù chung thân và tử hình đối với người chưa thành niên. Đối với 5 tội nghiêm trọng (giết người, hiếp dâm, hiếp dâm người dưới 16 tuổi, cưỡng dâm người từ 13‑<16 tuổi, sản xuất ma túy), mức án tối đa không vượt quá 3/4 mức án quy định cho người lớn, nhưng không quá 18 năm (đối với độ tuổi 16‑<18) và 12 năm (đối với 14‑<16). Các tội khác có mức án tối đa tương ứng 3/5 hoặc 2/5 mức án người lớn, không quá 15 năm hoặc 9 năm.
Ý kiến chuyên gia
Theo luật sư Trịnh Văn Tuyến (Văn phòng luật sư Giang Thanh, Hà Nội), mức trần hình phạt thấp hơn người lớn phản ánh quan điểm: “Trẻ em phạm tội thường do thiếu hiểu biết, hoàn cảnh khó khăn hoặc tâm sinh lý chưa hoàn thiện; họ cần cơ hội sửa sai, không phải bị trừng trị nặng nề.”
Kết luận
Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024‑2026 là một thiết kế pháp lý hiện đại, hướng tới giáo dục, thấu cảm và bảo vệ quyền lợi trẻ em. Thay vì “roi vọt” pháp lý, nhà làm luật đã chọn con đường nhân văn, giúp trẻ có cơ hội quay lại con đường đúng đắn.
Bạn nghĩ biện pháp nào hiệu quả nhất trong việc giúp trẻ vị thành niên tái hòa nhập xã hội? Hãy chia sẻ quan điểm của mình trong phần bình luận và theo dõi chúng tôi để nhận thêm những cập nhật pháp luật mới nhất.