Nội dung chính
Xây dựng văn hóa đọc trong thời đại số không chỉ là việc tiếp nhận thông tin, mà còn là chìa khóa vàng để rèn luyện tư duy phản biện và nuôi dưỡng tâm hồn.
Trong bối cảnh bùng nổ của các nền tảng nội dung ngắn và sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo, câu hỏi “Nếu không đọc sách thì sao?” không còn là một giả định đơn thuần, mà là một lời cảnh báo về sự hụt hẫng tri thức. Tại tọa đàm vừa diễn ra ở Phố sách Hà Nội, các chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực giáo dục và xuất bản đã cùng mổ xẻ vai trò của sách đối với sự trưởng thành của mỗi cá nhân.
Sách và “tinh hoa” nhân loại: Khi đọc không chỉ là tiếp nhận thông tin
Giáo sư Phan Văn Trường, người sáng lập hệ sinh thái Cấy Nền, đã đưa ra một nhận định sắc sảo: “Sách là tinh hoa. Đứng ngoài sách cũng là đứng ngoài tinh hoa”. Theo ông, sách không đơn thuần là những trang giấy chứa chữ, mà là di sản cô đọng của nhiều thế hệ. Mỗi cuốn sách đóng vai trò như một viên gạch nền móng, giúp chúng ta kết nối với nguồn cội và tiếp cận những giá trị lớn nhất của nhân loại.
Thay vì xem việc đọc là một nhiệm vụ học thuật, hãy coi đó là một quá trình đối thoại. Đọc sách chính là cách chúng ta soi chiếu bản thân, nhận ra những tiềm năng còn ẩn giấu và tìm thấy những hình mẫu lý tưởng để định hướng cuộc đời. Đây là hành trình tự khám phá mà không một công cụ tìm kiếm nhanh nào có thể thay thế được.
Đối đầu với AI: Tại sao trí tuệ nhân tạo không thể thay thế sách?
Một trong những điểm nóng của buổi tọa đàm là mối quan hệ giữa con người và AI. Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Hùng (Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Sách Thái Hà) nhấn mạnh rằng trong thời đại tri thức thay đổi chóng mặt, năng lực tự học và khả năng thích nghi là vũ khí sinh tồn quan trọng nhất.
Tuy nhiên, AI không phải là “vạn năng”. Tiến sĩ Nguyễn Thị Ngọc Minh từ Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã chỉ ra những lỗ hổng chí mạng của AI như: ảo giác dữ liệu (hallucination) và những thiên kiến tiềm ẩn. AI có thể tổng hợp thông tin nhanh, nhưng nó thiếu đi chiều sâu trải nghiệm và sự chiêm nghiệm thực tế – những thứ vốn được kết tinh trong các tác phẩm kinh điển hoặc những cuốn sách chuyên sâu.
Khi chúng ta quá phụ thuộc vào câu trả lời tức thời từ AI, chúng ta dễ rơi vào cái bẫy của sự hời hợt. Sách buộc người đọc phải chậm lại, suy nghĩ sâu và kết nối các dữ kiện một cách logic, từ đó hình thành tư duy độc lập thay vì chấp nhận những kết quả được lập trình sẵn.
“Siêu nhận thức” và nghệ thuật đọc sâu để phát triển nội lực
Một khái niệm đặc biệt được nhấn mạnh trong chương trình là “siêu nhận thức” (metacognition). Đây là khả năng quan sát và hiểu chính quá trình suy nghĩ của bản thân. Khi đọc một cuốn sách khó, chúng ta thường phải dừng lại, đặt câu hỏi, nghi ngờ và kiểm chứng. Chính chu kỳ: Đọc → Suy ngẫm → Phản biện → Điều chỉnh này giúp não bộ phát triển tư duy sâu.
Trong khi các nội dung video ngắn (TikTok, Reels) tạo ra sự hưng phấn tức thời nhưng ngắn hạn, thì việc đọc sách lại xây dựng sự bền bỉ về tinh thần. Nó rèn luyện khả năng tập trung cao độ – một loại “siêu năng lực” đang dần mất đi trong thế giới đầy xao nhãng hiện nay.
Chiến lược nuôi dưỡng thói quen đọc cho thế hệ tương lai
Đối với các bậc phụ huynh và nhà giáo dục, việc ép buộc trẻ đọc sách thường đem lại tác dụng ngược. Thay vào đó, các diễn giả gợi ý xây dựng một “hệ sinh thái đọc” trong gia đình:
- Làm gương: Cha mẹ đọc sách trước khi yêu cầu con đọc.
- Tạo không gian: Một góc đọc sách yên tĩnh, đủ ánh sáng và dễ tiếp cận.
- Khuyến khích đối thoại: Thay vì hỏi “Con đọc xong chưa?”, hãy hỏi “Con nghĩ gì về hành động của nhân vật này?”.
Kết thúc tọa đàm, thông điệp cốt lõi được khẳng định: Sách vẫn là con đường bền vững nhất để bồi đắp nhân cách và phát triển nội lực. Trong một thế giới mà thông tin quá tải, khả năng chọn lọc và tư duy sâu mới là thứ phân cấp giá trị của mỗi con người.
Lời kết từ chuyên gia: Đừng coi việc đọc sách là một hình thức tích lũy kiến thức thô, hãy coi đó là quá trình “tập gym” cho não bộ. Nếu bạn ngừng đọc, tư duy sẽ dần trở nên xơ cứng và dễ bị dẫn dắt bởi các thuật toán. Hãy bắt đầu bằng 15 phút đọc sâu mỗi ngày để tìm lại sự tĩnh lặng và minh triết trong tâm hồn.
Bạn đang duy trì thói quen đọc sách như thế nào trong thời đại AI? Hãy chia sẻ cùng chúng tôi ở phần bình luận phía dưới!