Dầu Nga đang gặp áp lực nghiêm trọng khi hàng chục tàu chở dầu không có điểm đến rõ ràng, phản ánh sự e ngại của nhiều quốc gia trước nguồn cung bị trừng phạt.

Theo dữ liệu theo dõi tàu biển trong 4 tuần tính đến ngày 11/1, Nga xuất khẩu trung bình khoảng 3,42 triệu thùng dầu mỗi ngày, giảm gần 450.000 thùng so với mức đỉnh trước Giáng sinh, nhưng vẫn cao hơn mức trung bình của cả năm 2024.

Giá dầu Nga giảm liên tục

Giá dầu Nga đã giảm trong 15 tuần liên tiếp, đưa giá trị các lô hàng xuất khẩu xuống mức thấp nhất kể từ khi xung đột Nga‑Ukraine bùng nổ vào năm 2022. Sự sụt giảm này không chỉ là phản ứng của thị trường toàn cầu mà còn do tắc nghẽn logistics ngày càng nghiêm trọng.

Tắc nghẽn logistic và tàu chờ đợi

Hàng loạt tàu chở dầu Urals – mặt hàng chủ lực của Nga – hiện đang neo đậu ngoài khơi Oman. Nhiều tàu khác phải chờ tới vài tuần, thậm chí gần một tháng, mới có thể cập cảng gần Trung Quốc để dỡ hàng. Kết quả là lượng dầu “mắc kẹt” trên biển đạt mức cao kỷ lục.

Thị trường Ấn Độ thu hẹp

Trong khi trước đây Ấn Độ là một trong những điểm đến quan trọng của dầu Nga, hiện nay các nhà máy lọc dầu ở đây đang hạn chế mua dầu từ Gazprom Neft và Lukoil – các công ty nằm trong danh sách trừng phạt. Điều này làm giảm đáng kể khối lượng dầu Nga xuất khẩu sang Ấn Độ.

Những diễn biến trên tạo áp lực đáng kể lên nền kinh tế Nga. Dầu bị tồn đọng trên biển đồng nghĩa với dòng tiền xuất khẩu chậm lại, ảnh hưởng trực tiếp tới ngân sách quốc gia. Riêng trong tháng 12/2025, sản lượng dầu của Nga đã giảm gần 250.000 thùng/ngày so với hạn ngạch OPEC+, mức sụt giảm mạnh nhất trong 18 tháng.

Áp lực từ phía Mỹ

Mỹ đang tăng cường các biện pháp siết chặt dòng chảy dầu bị trừng phạt. Dù chưa nhắm thẳng vào tàu chở dầu Nga, Washington đã tịch thu ít nhất 5 tàu liên quan đến dầu Venezuela và đẩy mạnh dự luật cho phép trừng phạt các quốc gia mua dầu Nga với giá chiết khấu. Đội tàu “bóng tối” của Nga vẫn hoạt động, nhưng đang chịu sự giám sát ngày càng chặt chẽ.

Trung Quốc – khách hàng lớn nhất

Trong bối cảnh các thị trường truyền thống như EU và Ấn Độ thu hẹp, Trung Quốc đã vươn lên trở thành thị trường tiêu thụ dầu mỏ và khí đốt quan trọng nhất của Nga. Tuy nhiên, sự phụ thuộc ngày càng lớn vào một thị trường duy nhất làm Nga dễ bị tổn thương nếu Bắc Kinh điều chỉnh chính sách nhập khẩu trong tương lai.

Cơ chế chống cưỡng ép (ACI), hay “bazooka thương mại”, là công cụ mạnh mẽ của EU để phản ứng lại các áp lực thương mại từ Mỹ và Trung Quốc.

Bối cảnh chính trị và thương mại toàn cầu

Trong năm 2023, EU đã thông qua ACI nhằm chuẩn bị đối phó với xu hướng bảo hộ mạnh mẽ của hai nền kinh tế lớn nhất thế giới – Mỹ và Trung Quốc – khi họ dùng thuế nhập khẩu và “vũ khí hoá” tài nguyên thiên nhiên để bảo vệ lợi ích quốc gia.

Định nghĩa và quy trình kích hoạt ACI

Theo quy định EU, hành vi cưỡng ép kinh tế xảy ra khi một nước thứ ba “áp dụng hoặc đe dọa áp dụng các biện pháp tác động đến thương mại hoặc đầu tư, nhằm buộc Liên minh châu Âu hoặc một quốc gia thành viên chấm dứt, sửa đổi, hoặc thông qua một hành động cụ thể.” Khi có dấu hiệu như vậy, Ủy ban châu Âu (EC) có tối đa bốn tháng để đánh giá và đề xuất kích hoạt công cụ. Sau khi đề xuất, các quốc gia thành viên sẽ bỏ phiếu; nếu đa số đồng ý, giai đoạn đàm phán với nước thứ ba bắt đầu. Khi đàm phán thất bại, EU có thể triển khai các biện pháp trả đũa đa dạng, không chỉ là thuế nhập khẩu.

Trường hợp thực tiễn: Mỹ, Trump và Greenland

Cuối tuần trước, Tổng thống Donald Trump đe dọa áp thuế nhập khẩu với tám nước EU (Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển, Pháp, Đức, Anh, Hà Lan, Phần Lan) nếu không đạt thỏa thuận mua Greenland. Đây là một ví dụ điển hình của “cưỡng ép kinh tế” mà ACI được thiết kế để đối phó.

Trong năm 2023, EU đã lập danh sách các mặt hàng Mỹ có thể bị nhắm tới – bao gồm bourbon, linh kiện máy bay, đậu nành và gia cầm – với tổng giá trị 93 tỷ euro. Tuy nhiên, EU cuối cùng đã ký thỏa thuận thương mại với Mỹ, tăng thuế lên 15 % cho một số hàng hóa Mỹ và giảm thuế cho hàng công nghiệp Mỹ về 0 %.

Tiềm năng và rủi ro khi sử dụng ACI

ACI cho phép EU cắt quyền tiếp cận thị trường chung của 500 triệu người tiêu dùng, hạn chế giấy phép thương mại và loại doanh nghiệp nước ngoài khỏi các gói thầu công. Đây là sức mạnh răn đe, nhưng công cụ chưa từng được kích hoạt thực tế, vì vậy các hậu quả kinh tế‑chính trị vẫn còn ẩn.

Việc sử dụng ACI có thể dẫn đến một cuộc chiến thương mại mới, làm leo thang căng thẳng giữa Mỹ và EU – mối quan hệ kinh tế gắn kết nhất trên thế giới, với kim ngạch thương mại gần 2.000 tỷ USD (tương đương 30 % thương mại toàn cầu và 43 % GDP toàn cầu năm 2024).

Quan ngại nội bộ trong EU

Đức và Italy, cùng với một số quốc gia khác, đã cảnh báo không nên triển khai ACI quá nhanh hoặc khi chưa có cơ sở pháp lý vững chắc. Họ lo ngại rằng việc dùng “vũ khí thương mại” có thể phản tác dụng, làm tổn hại quan hệ xuyên Đại Tây Dương.

EU cũng đã cân nhắc ACI đối với Trung Quốc sau khi nước này “vũ khí hoá” xuất khẩu đất hiếm và khoáng sản chiến lược, nhưng cuối cùng chọn đối thoại thay vì kích hoạt công cụ.

Kết luận: ACI như biện pháp cuối cùng

Hiện tại, EU vẫn chưa kích hoạt ACI; công cụ này chỉ được xem là “giải pháp cuối cùng” khi mọi kênh đàm phán đều thất bại. Việc quyết định kích hoạt phụ thuộc vào việc EU xác định Trump đã vượt qua ranh giới cưỡng ép hay chưa và có đủ đa số ủng hộ hay không.

Hà Thu (theo Euronews, Reuters)