Nội dung chính
Tiếng Việt giàu đẹp không chỉ nằm ở vốn từ vựng phong phú mà còn ở sự biến chuyển linh hoạt, tạo nên những sắc thái “lạ mà quen” đầy thú vị trong giao tiếp hằng ngày.
Ngôn ngữ không bao giờ đứng yên; nó là một thực thể sống, vận động theo nhịp thở của xã hội. Vừa qua, tại Đường sách Thành phố Hồ Chí Minh, một cuộc đối thoại sâu sắc giữa các chuyên gia ngôn ngữ học đã mở ra cái nhìn đa chiều về cách chúng ta đang tiếp nhận, sử dụng và bảo tồn tiếng mẹ đẻ thông qua bộ sách “Tiếng Việt giàu đẹp” của Nhà xuất bản Trẻ.
Những nghịch lý thú vị: Khi cái “quen” trở nên “lạ”
Trong ngôn ngữ học, có những điều chúng ta sử dụng hằng ngày đến mức mặc định là đúng, nhưng khi đặt dưới góc nhìn phân tích, chúng lại trở nên đầy mâu thuẫn. PGS.TS Trịnh Sâm đã chỉ ra hiện tượng “quen mà lạ” thông qua những ví dụ điển hình về tư duy định hướng: Tại sao chúng ta mặc định “phải” là đúng, còn “trái” là sai? Những từ ngữ này vốn là chỉ hướng, nhưng lại được gán cho giá trị đạo đức và logic trong tiềm thức.
Ngược lại, những điều “lạ mà quen” thường xuất hiện dưới dạng ẩn dụ hoặc chuyển nghĩa. Hãy thử ngẫm về việc chúng ta dùng từ “lặn lội” khi đi bộ trên bờ, hay “quá giang” khi di chuyển bằng xe. Thậm chí, các khái niệm về giáo dục cũng được hình tượng hóa qua thực phẩm như “mớm bài”, “bội thực kiến thức” hay “không tiêu hóa được bài học”. Điều này cho thấy sự linh hoạt tuyệt vời của tiếng Việt trong việc mượn hình ảnh cụ thể để diễn tả những trạng thái trừu tượng.
GS.TS Nguyễn Đức Dân bổ sung một góc nhìn kỹ thuật về cấu trúc: Tiếng Việt có xu hướng nhấn mạnh vào vế đứng sau. Do đó, cụm từ “Tiếng Việt lạ mà quen” sẽ dồn trọng tâm vào sự “quen”, trong khi “Tiếng Việt quen mà lạ” lại làm nổi bật yếu tố “lạ”. Sự thay đổi vị trí từ ngữ tạo ra sự thay đổi về sắc thái biểu cảm và mục đích giao tiếp.
Ngôn ngữ Gen Z và sự biến đổi của một sinh ngữ
Một trong những chủ đề gây tranh cãi nhất hiện nay là cách giao tiếp của giới trẻ trên không gian mạng. Việc xuất hiện các thuật ngữ như “đu trend”, “drama”, “chill đi” hay dùng “đăng xuất” (log out) để thay cho cái chết, thực chất là một hiện tượng bình thường của một sinh ngữ. Ngôn ngữ phát triển theo thời gian; nếu ngày xưa ông bà ta nói “thổi cơm”, cha mẹ nói “nấu cơm” thì nay chúng ta nói “cắm cơm”.
Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo về vị thế giao tiếp. Sự nguy hiểm không nằm ở tiếng lóng, mà nằm ở việc xóa nhòa ranh giới giữa ngôn ngữ thân mật và ngôn ngữ chính thức. Việc lạm dụng tiếng Anh chêm xen hoặc sử dụng biệt ngữ trong các văn bản hành chính, bài thi hay giao tiếp đối ngoại là một sự lệch lạc về tư duy ngôn ngữ.
Đặc biệt, nhà báo Dương Thành Truyền nhấn mạnh một thực trạng đáng báo động: Thói quen “giao tiếp bàn phím” (viết không hoa, bỏ dấu câu, viết tắt tùy tiện) đang ăn sâu vào tiềm thức của một bộ phận phóng viên, biên tập viên trẻ. Khi sự cẩu thả trong nhắn tin trở thành thói quen trong viết lách chuyên nghiệp, nó tạo ra những sản phẩm truyền thông “cười ra nước mắt”, làm xói mòn sự nghiêm túc và chuẩn mực của tiếng Việt.
Thách thức trong việc bảo tồn sự trong sáng của tiếng Việt
Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt không có nghĩa là bài trừ cái mới, mà là sử dụng ngôn ngữ một cách chính xác và có văn hóa. Theo PGS.TS Trịnh Sâm, hiện nay chúng ta đang đối mặt với nhiều vấn đề từ vĩ mô đến vi mô:
- Sự nhập nhằng chính tả: Việc không phân biệt được “i” và “y” vẫn diễn ra phổ biến ngay cả trong môi trường giáo dục.
- Lạm phát thuật ngữ: Xu hướng dùng những từ “kêu” nhưng rỗng tuếch, điển hình là việc lạm dụng từ “hệ sinh thái” trong nhiều lĩnh vực không liên quan đến sinh học hay công nghệ.
- Sai lệch định danh: Vi phạm nguyên tắc cơ bản nhất của ngôn ngữ là “gọi đúng tên, đúng sự kiện”.
Để khắc phục, chúng ta cần một sự phối hợp đồng bộ: Nhà giáo định hướng, nhà báo làm gương và mỗi cá nhân tự ý thức trau dồi. Việc đọc những bộ sách nghiên cứu sâu về ngôn ngữ như “Tiếng Việt giàu đẹp” không chỉ giúp nâng cao trình độ mà còn giúp chúng ta tìm lại niềm tự hào về bản sắc văn hóa dân tộc thông qua từng câu chữ.
Lời kết: Ngôn ngữ là tấm gương phản chiếu tư duy. Một người viết tiếng Việt chỉn chu, chính xác thường là người có tư duy mạch lạc và tôn trọng người đối diện. Bạn đang sử dụng tiếng Việt để kết nối hay để tạo ra những rào cản về sự hiểu lầm?
Hãy chia sẻ quan điểm của bạn về việc sử dụng tiếng lóng trong môi trường công sở ở phần bình luận bên dưới!
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Việc giới trẻ dùng tiếng lóng có làm mất đi sự trong sáng của tiếng Việt không?
Không, nếu được sử dụng đúng ngữ cảnh. Tiếng Việt là sinh ngữ nên luôn biến đổi. Vấn đề chỉ nảy sinh khi tiếng lóng được dùng sai vị thế giao tiếp (như trong bài thi, văn bản hành chính).
Hiện tượng “lạ mà quen” trong tiếng Việt là gì?
Đó là khi những điều chúng ta dùng hằng ngày nhưng khi phân tích lại thấy nghịch lý (như từ ‘phải’ vừa chỉ hướng vừa chỉ sự đúng đắn) hoặc dùng những từ ngữ ẩn dụ đã trở nên phổ biến (như ‘lặn lội’ trên bờ).
Làm sao để cải thiện năng lực sử dụng tiếng Việt trong thời đại số?
Cần rèn luyện thói quen đọc lại văn bản trước khi gửi, tuân thủ quy tắc viết hoa, dấu câu và đọc thêm các sách nghiên cứu về ngôn ngữ để hiểu sâu hơn về quy luật và vẻ đẹp của tiếng Việt.
